KANSER HÜCRE BİYOLOJİSİ
(Harrison's Principles of Internal Medicine, 22nd Edition, Chapter 77)
KANSER HÜCRESİNİN TEMEL ÖZELLİKLERİ
- Malign hücrelerin başlıca biyolojik özellikleri: sürekli proliferatif sinyal, büyümeyi baskılayan mekanizmalardan kaçış, hücre ölümünden kaçış, replikatif ölümsüzlük, anjiyogenez, invazyon ve metastaz, metabolik yeniden programlama ve immün sistemden kaçış.
- Genomik instabilite ve tümör gelişimini destekleyen inflamasyon da bu özellikler arasındadır; genomik instabilite devam eden klonal evrimin temelini oluşturur.
HÜCRE DÖNGÜSÜ: RB VE P53 NEDEN ÖNEMLİDİR?
- Retinoblastom proteini (Rb): hipofosforile Rb, E2F transkripsiyon faktörlerini bağlayarak S fazı genlerini baskılar ve G1/S geçişini sınırlar.
- Siklin D–siklin bağımlı kinaz 4/6 (CDK4/6) Rb'yi fosforiller; E2F serbestleşir ve hücre S fazına ilerler. CDK4/6 inhibitörleri bu ekseni hedefler.
- p16 CDK aktivitesini baskılar; RB1 ya da CDKN2A/p16 kaybı G1/S denetimini zayıflatır.
- p53: DNA hasarı ve hücresel streste G1/S ve G2/M kontrol noktalarında hücre döngüsünü durdurur; ağır ya da onarılamayan hasarda senesans ya da apoptoz başlatabilir.
- TP53 mutasyonları insan kanserlerinde en sık görülen moleküler değişiklikler arasındadır.
ONKOGENLER, TÜMÖR BASKILAYICILAR VE DNA ONARIMI
- Onkogen: proto-onkogenin aktive edici değişiklik kazanmasıyla oluşur; işlev kazanımı oluşturan değişiklik tek alelde bulunsa da büyümeyi etkiler (RAS, MYC, ERBB2/HER2).
- Tümör baskılayıcı gen: çoğunlukla iki alelin de işlev kaybı gerekir (RB1, TP53, APC).
- DNA onarım genleri genom bütünlüğünü korur: BRCA1/2 çift zincir kırıklarının homolog rekombinasyonla onarımında, yanlış eşleşme onarımı (MMR) replikasyon hatalarının düzeltilmesinde görev alır.
BÜYÜME SİNYALLERİ VE METABOLİK KONTROL
- Büyüme faktörleri ve reseptör tirozin kinazlar (RTK) RAS–MAPK ve PI3K–AKT–mTOR yolaklarını aktive eder.
- RAS → RAF → MEK → ERK: proliferasyon ve farklılaşma. PI3K → AKT → mTOR: büyüme, metabolizma ve hücre sağkalımı.
- mTORC1 protein sentezini ve hücre büyümesini artırır; enerji azaldığında AMPK, mTORC1'i baskılayarak enerji tüketen biyosentetik süreçleri azaltır.
EPİGENETİK DEĞİŞİKLİKLER
- Epigenetik değişiklikler DNA dizisini değiştirmeden gen ekspresyonunu düzenler; tümör baskılayıcı genler mutasyon olmadan susturulabilir.
- Promotor CpG adacıklarının hipermetilasyonu transkripsiyonu baskılar; MLH1 promotor hipermetilasyonu MMR yetersizliği ve mikrosatellit instabilitesi oluşturabilir.
- Histon asetilasyonu kromatini açar ve transkripsiyonu kolaylaştırır; histon deasetilazlar (HDAC) daha kapalı kromatin yapısını destekler.
- Mutant izositrat dehidrogenaz (IDH1/2), α-ketoglutarattan onkometabolit 2-hidroksiglutarat (2HG) üretir; 2HG, α-ketoglutarata bağımlı dioksijenazları (TET enzimleri, bazı histon demetilazları) kompetitif olarak inhibe ederek DNA ve histon metilasyon örüntülerini bozar ve farklılaşmayı baskılar.
APOPTOZ VE KANSER HÜCRESİNİN ÖLÜMDEN KAÇIŞI
- Apoptozun iki ana yolu: ekstrinsik yolak ölüm reseptörlerinin (Fas, TRAIL reseptörleri) uyarılmasıyla; intrinsik (mitokondriyal) yolak DNA hasarı ve hücresel stresle, mitokondriden sitokrom c salınarak başlar.
- BCL-2 aşırı ekspresyonu mitokondriyal apoptozu baskılar; foliküler lenfomada t(14;18), BCL2 genini immünoglobulin ağır zincir düzenleyici bölgelerinin kontrolüne getirir.
- Venetoklaks, BCL-2'yi hedefleyen bir BH3 mimetidir; mitokondriyal apoptoz eşiğini düşürür.
SENESANS, TELOMERLER VE TÜMÖR BÜYÜMESİ
- Senesans, hücrenin metabolik olarak canlı kalmasına karşın kalıcı proliferatif arreste girmesidir.
- Kritik telomer kısalması DNA hasar yanıtını, p53/Rb aracılı arresti ve senesansı tetikler.
- Çoğu kanserde katalitik alt birimi hTERT olan telomerazın yeniden ekspresyonu telomer bakımını sağlar ve replikatif ölümsüzlüğe katkıda bulunur.
KANSER METABOLİZMASI VE HİPOKSİYE UYUM
- Warburg etkisi (aerobik glikoliz): birçok kanser hücresi oksijen varlığında bile glukoz metabolizmasını glikolize yönlendirir.
- Artmış glukoz alımı, florodeoksiglukoz–pozitron emisyon tomografisinin (FDG-PET) temelidir.
- Normal oksijen düzeyinde hipoksiyle indüklenen faktör (HIF)-α hidroksillenir, von Hippel–Lindau (VHL) proteini tarafından tanınır ve proteazomda yıkılır.
- Hipokside ya da VHL işlev kaybında HIF-α birikir ve hipoksi yanıt genlerini artırır; berrak hücreli renal hücreli karsinomda bu eksen VEGF üretimi, anjiyogenez ve tümör hücresi sağkalımıyla yakından ilişkilidir.
METASTAZ VE KEMİK TUTULUMU
- Metastaz çok basamaklı bir süreçtir: primer odaktan ayrılma, çevre dokuya invazyon, dolaşıma geçiş, uzak dokuda hayatta kalma ve kalıcı kolonizasyon.
- Epitelyal–mezenkimal geçişte (EMT) E-kaderin azalır, N-kaderin ve vimentin artar; hücre hareketliliği ve invazyon kapasitesi artar.
- Kemikte RANK ligandı (RANKL), osteoklast öncülleri ve osteoklastlardaki RANK reseptörünü uyararak osteoklast aktivasyonunu ve kemik rezorpsiyonunu artırır.
- Denosumab RANKL'yi bağlayan monoklonal antikordur; bifosfonatlar osteoklast işlevini inhibe eder.
ANJİYOGENEZ VE İMMÜN KAÇIŞ
- Vasküler endotelyal büyüme faktörü A (VEGF-A) temel proanjiyojenik faktörlerden biridir; hipoksi ve onkojenik sinyaller VEGF üretimini artırır.
- Bevacizumab VEGF ligandını hedefler; çeşitli multikinaz inhibitörleri VEGF reseptörü (VEGFR) sinyalini baskılar.
- İmmün kaçış: tümör hücreleri majör histokompatibilite kompleksi (MHC) ekspresyonunu azaltarak antijen sunumunu zayıflatır; düzenleyici T hücreleri, tümör ilişkili makrofajlar ve miyeloid kökenli supresör hücreler immünsüpresif mikroçevreyi güçlendirir.
- Programlanmış ölüm ligandı 1 (PD-L1), aktive T hücrelerindeki inhibitör reseptör PD-1'e bağlanarak efektör T hücre işlevini baskılar; immün kontrol noktası inhibitörleri bu baskılayıcı sinyalleri azaltır.
TEDAVİ DİRENCİ VE HASTALIĞIN TEKRARLAMASI
- Tümör geliştikçe biriken genetik ve epigenetik değişiklikler farklı alt klonlar oluşturur (tümör heterojenitesi).
- Direnç mekanizmaları: hedefte sekonder mutasyon, alternatif (bypass) sinyal yolunun etkinleşmesi, ATP bağlayıcı kaset (ABC) taşıyıcılarıyla, özellikle P-glikoproteinle ilaç effluksu ve tedavi baskısı altında dirençli alt klonların seçilmesi.
